2.Η ΠΟΙΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΡΑΤΣΙΣΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑ, Χ. Α. ΒΣΜΑΤΖΙΔΗΣ

ΠΟΙΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΡΑΤΣΙΣΤΙΚΟΥ
ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑ.
ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ

(Συγχρόνως μία σύντομη προσέγγιση των
θεωριών της έννοιας του εννόμου αγαθού)

ΧΡΗΣΤΟΣ Α. ΒΑΣΜΑΤΖΙΔΗΣ

Δικηγόρου, Μετ. Διπλ. Δημοσίου Δικαίου

1. Ρατσισμός, εννοιολογικές διακρίσεις – Νομοθετικό πλαίσιο

Με τον όρο «ρατσισμός» (φυλετισμός), (ετυμολογικά από τη «ράτσα», ιταλική razza, που στα ελληνικά σημαίνει φυλή), εννοούμε τις θεωρίες εκείνες που υποστηρίζουν την «ιδιαιτερότητα» και ιδίως την «ανωτερότητα» βιολογι­κή ή και πνευματική μιας φυλής και αποσκοπούν στη διατήρηση της καθαρό- τητάς της και στην επιβολή της υπεροχής επί των άλλων φυλών, καθώς επίσης και τις «πρακτικές», ακόμη και θεσμοποιημένες, με τις οποίες μεθοδεύεται η εφαρμογή των εν λόγω θεωριών.

Η Γενική Διάσκεψη της UNESCOσε διακήρυξή της, την 27^η.11.1978 «περί φυλής και φυλετικής προκατάληψης», τονίζει (άρθρο 2) ότι: «κάθε θεω­ρία που είτε ενέχει τον ισχυρισμό ότι φυλετικές ή εθνικές ομάδες είναι ανώτερες ή κατώτερες, αφήνοντας έτσι να νοηθεί ότι ορισμένες θα είχαν δικαίωμα να εξου­σιάσουν ή να παραμερίσουν κάποιες άλλες που θεωρούνται κατώτερες, είτε βα­σίζει αξιολογικές κρίσεις σε φυλετικές διαφορές, δεν έχει επιστημονική θεμελί- ωση και αντίκειται στις ηθικές και δεοντολογικές αρχές της ανθρωπότητας»¹.

Αυτός λοιπόν ο κλασικός βιολογικός ή ψευδο-επιστημονικός ρατσισμός, στη σημερινή συγκυρία δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά ως μηχα­νισμός ιδεολογικής υποστήριξης των ρατσιστικών στάσεων και συμπεριφο­ρών. Ο σύγχρονος όμως ευρωπαϊκός ρατσισμός δεν έχει ως κύρια αναφορά την φυλετική ανωτερότητα ή κατωτερότητα. Ο νέος αυτός ρατσισμός στρέφε- ^[2].

Για την αντιμετώπιση του ρατσισμού στις διάφορες μορφές του το ισχύον Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας είναι κατ’ αρχήν ξεκάθαρο στην προ­σήλωσή του σε αρχές ριζικά ασυμβίβαστες με τον ρατσισμό.

Κατά πρώτο λόγο με το άρθρο 2 παρ. 1 αναγορεύει σε πρωταρχικό καθή­κον των οργάνων του κράτους την προστασία και τον σεβασμό της αξίας του ανθρώπου, της οποίας φορέας είναι εξ’ ορισμού κάθε άνθρωπος, ενώ με το άρ­θρο 5 παρ. 1 αναγνωρίζει πανηγυρικά στον καθένα ένα θεμελιώδες δικαίωμα να αναπτύσσει ελεύθερα τη προσωπικότητά του και να συμμετέχει στην κοι­νωνική, οικονομική και πολιτική ζωή, στο πλαίσιο που ορίζουν το Σύνταγμα, τα δικαιώματα των άλλων και τα χρηστά ήθη. Σχετικές φυσικά είναι και οι δι­ατάξεις, της παρ. 2 του ίδιου άρθρου, που εγγυάται στον καθένα απόλυτη προ­στασία της ζωής, της τιμής και της ελευθερίας, χωρίς διάκριση, εθνικότητας, φυλής, γλώσσας και θρησκευτικών ή πολιτικών πεποιθήσεων, η διάταξη του άρ. 13, που προστατεύει την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης, του άρ. 14 που εγγυάται την ελευθερία της έκφρασης και διάδοσης της γνώμης αλλά και του άρ. 4 παρ. 1, 2 που καθιερώνει την ισότητα ενώπιον του νόμου. Επίσης η διάταξη του άρ. 25 παρ. 1 ορίζει ότι «τα δικαιώματα του ανθρώπου, ως ατό­μου και ως μέλους του κοινωνικού συνόλου, τελούν υπό την εγγύηση του Κράτους, όλα τα κρατικά όργανα υποχρεούνται να διασφαλίζουν την ακώλυτη άσκησή τους».

Οι συγκεκριμένες διατάξεις, αποτελούν ένα γενικότατο μεν, αλλά πλήρες και συνεκτικό κανονιστικό βάθρο πάνω στο οποίο η Ελληνική Δημοκρατία θα μπορούσε να είχε οικοδομήσει ένα αποτελεσματικό νομοθετικό πλαίσιο προ­στασίας και σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και καταπολέμησης των φαινομένων ρατσιστικής προσβολής της^[4].

Πρέπει δε να επισημανθεί ότι η παρακολούθηση της τήρησης των υπο­χρεώσεων που απορρέουν από τη σύμβαση αυτή αλλά και το εν γένει συμβα­τικό κανονιστικό πλαίσιο του ΟΗΕ, όσον αφορά τη καταπολέμηση του ρατσι­σμού και των διακρίσεων έχει ανατεθεί σε ένα ειδικό όργανο που λειτουργεί στο εσωτερικό του οργανισμού, την Επιτροπή για την εξάλειψη των φυλετικών διακρίσεων (CERD)^[6].

Οι δεσμεύσεις που απέρρεαν από τη τελευταία αυτή σύμβαση των Ηνω­μένων Εθνών ήταν και ο γενεσιουργός λόγος του βασικού νομοθετήματος της ελληνικής έννομης τάξης^{[8] Διακρίσεις των θεωριών για την έννοια του εννόμου αγαθού.}

Με τις παραπάνω διατάξεις κολάζεται ποινικά ο ρατσιστικός λόγος, που στην κλίμακα των ρατσιστικών εκδηλώσεων με κριτήριο το βαθμό επικινδυνό- τητάς τους για την κοινωνική συμβίωση, θα μπορούσε να θεωρηθεί σε σχέση με τις άλλες εμπειρικές εκδηλώσεις του ρατσιστικού φαινομένου (που περι­λαμβάνουν την αποφυγή συγχρωτισμού, τη διάκριση ως προς την απόλαυση ή άσκηση υπό όρους ισότητας των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου, τη φυσική βία και τέλος την εξόντωση) ως η σχετικά λιγότερο επικίνδυνη συμπε-

,      ,       ,                ,                      ,                    ,  9

ριφορά, από την άποψη των άμεσων πρακτικών και συνεπειών .

Είναι λοιπόν αναπόφευκτη η συζήτηση που θα έχει επίκεντρο, τη δυνατό­τητα ποινικού κολασμού της εκφοράς αυτού του είδους του λόγου (ο Χ. Ανθό- πουλος χαρακτηρίζει τα αδικήματα αυτά ως «εγκλήματα γνώμης»), υπό το πρίσμα της ελευθερίας της έκφρασης που κατοχυρώνεται συνταγματικά, δυνά­μει του άρ. 14 Συντ. Δεν μπορεί όμως να γίνει αναφορά στην ελευθερία της έκφρασης, αν δεν οριοθετηθεί πρώτα το έννομο αγαθό που προστατεύεται από τις παραπάνω ποινικές διατάξεις. Η παρατήρηση αυτή έχει σημασία για την ανάλυση του πεδίου της συνταγματικής σύγκρουσης, όπως θα δούμε πιο κάτω.

Το έννομο αγαθό ως αντικείμενο προστασίας των διατάξεων του ποινι­κού δικαίου νομιμοποιεί την ύπαρξη αυτών των διατάξεων, ενώ ταυτόχρονα προσδιορίζει την τεχνική και πρακτική διάρθρωση του ποινικού οικοδομήμα­τος (π.χ. ερμηνεία διατάξεων των καθ’ έκαστον εγκλημάτων, ταξινόμηση αυ­τών σε ομάδες, διάκριση αυτών σε διακινδύνευσης ή βλάβης κλπ)^[11] τράτος «κρίσιμες λοιπόν συνιστώσες για τη διαδικασία αξιολογήσεως είναι στο πλαίσιο μιας τέτοιας προσεγγίσεως οι φανεροί ή λανθάνοντες κοινωνικοί στόχοι και παράλληλα κάποιες εμπειρικά διακριβούμενες στο σημείο τούτο σχετικές αντιλήψεις του κοινωνικού συνόλου. Είναι βέβαια σαφές, ότι υπό το πρίσμα αυτό το έννομο αγαθό καθίσταται κατάδηλα ένα προδικαιικός θεσμός, ο οποίος γεννιέται και αναδεικνύεται ως συνισταμένη κοινωνικών αναφορών εκτός του θετικού δικαίου»^{[13] [15]}. Στον ελληνικό χώρο βρίσκει χαρακτηριστική έκφραση στο έργο του Σπινέλλη^[17], οι μόνοι αληθείς περιορισμοί, στους οποίους υ- πόκειται ο ποινικός νομοθέτης, πηγάζουν από τις αρχές του Συντάγματος, οι λειτουργικές συνιστώσες του οποίου καθορίζουν και την έννοια του εννόμου αγαθού. Έννομα αγαθά συνιστούν εκείνα τα δεδομένα (Gegebenheiten) ή οι επιδιώξεις σκοπού (Zwecksetzungen), η ύπαρξη των οποίων είναι επωφελής για τον πολίτη και την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του στο πλαί­σιο ενός κοινωνικού συστήματος ή της λειτουργίας αυτού, ενός συστήματος, το οποίο και συγκροτείται κατά την ίδια ανωτέρω παράσταση σκοπού. Το έν- νομο αγαθό προϋπάρχει του ποινικού νομοθέτη, δεν προτάσσεται όμως ποτέ του Συντάγματος στο κράτος δικαίου. Ο Roxinκαταλήγει στο ότι είναι απαρά­δεκτη η αυθαίρετη επιβολή ποινής και της θέσεως ιδεολογικών επιδιώξεων στο σώμα των ποινικών διατάξεων, ενώ θεωρεί απαράδεκτη και την επιβολή ποι­νής σε μορφές κοινωνικής συμπεριφοράς οι οποίες αντιβαίνουν σε κρατούσες ηθικές αξίες δεν προσβάλλουν όμως κανένα έννομο αγαθό.

1. Σύγχρονη εννοιολογική προσέγγιση του εννόμου αγαθού. Το Σύνταγμα ως νομιμοποιητικό όριο των ποινικών διατάξεων Η πραγματική τομή στη μετεξέλιξη του δόγματος περί εννόμου αγαθού θα σημειωθεί στη δεύτερη περίοδο της μεταπολεμικής εποχής, στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όπου σχεδόν ταυτόχρονα οι μονογραφίες του Amelungκαι Hassemer, θα καθορίσουν ένα νέο ιδιαίτερο στίγμα προσεγγίσεως και θα οδηγήσουν σε μία νέα εκφορά του επιστημονικού λόγου αναφορικά με το μεί- ζον αυτό θεωρητικό ζήτημα. Ο Amelungστη θεωρία του συστήματος, προ­σπαθεί να επαναπροσδιορίσει τη λειτουργία και τους σκοπούς του ποινικού δι­καίου προτάσσοντας μία κοινωνιολογική θεωρία. Δεν απομακρύνεται όμως από τη θεωρία νομιμοποιήσεως των ποινικών διατάξεων στις συνταγματικές αρχές του νομικού συστήματος. Στο θεσμικό πλαίσιο του συνταγματικού δι­καίου βρίσκεται ο σκοπός της προαγωγής της ζωής του κοινωνικού συστήμα- τος^[19].

Άρχιζε όμως ήδη στη μεταπολεμική γερμανική θεωρία να διαφαίνεται η τάση για μία κοινώς αποδεκτή βάση στην απόπειρα οριοθετήσεως του εννόμου αγαθού: κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα της λειτουργίας όλων των εννόμων αγαθών είναι ένα ουσιώδες κανονιστικό στοιχείο, η ενιαία προέλευσή τους από μία αξιολογική κρίση του νομοθέτη. Μέσα από την κρίση αυτή ένα μέρος της «κοινωνικής πραγματικότητας» αναγορεύεται σε δικαιικά προστατευόμενο έν- νομο αγαθό. Ήδη δηλαδή διαφαίνεται η τάση για τη θετικιστική σύλληψη του εννόμου αγαθού. Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι τα αντικείμενα προστασίας- οριζόμενα πλέον από το νομοθέτη- θα μορφοποιούνται και σε ενσώματα αντι­κείμενα .

Υπό την επίδραση της διδασκαλίας των Rudolphiκαι Amelung, το κε­ντρικό σημείο που οριοθετεί την έννοια του εννόμου αγαθού είναι η ίδια η κοινωνική συμβίωση. Αυτή δεν λαμβάνεται ως ένα στατικό, εμπειρικό, νατου- ραλιστικό μέγεθος, αλλά ένα σύστημα, ένα σύνολο θεσμών σε εξέλιξη, διαρ­κώς αναπαραγόμενο και μεταλλασσόμενο. Υπό την έννοια αυτή τα δικαιικά προστατευόμενα αντικείμενα, είτε αναφέρονται στην σφαίρα της ατομικής ζωής, είτε στο πεδίο της κοινωνικής αλληλόδρασης, συλλαμβάνονται στα όρια της δυναμικής λειτουργίας τους στο χώρο της κοινωνικής πραγματικότητας^[21]. Με την παραπάνω εκδοχή, βλάβη του εννόμου αγαθού υπό δικαιική έννοια δεν σημαίνει μία «νατουραλιστικά» νοούμενη μεταβολή της καταστάσεως ενός αντικειμένου- τούτο αφορά ενδεχομένως στο inconcretoυλικό αντικείμενο του εγκλήματος. Βλάβη του εννόμου αγαθού σημαίνει κατά τα ανωτέρω τον περιορισμό ή την εκμηδένιση της δυνατότητας χρησιμοποιήσεώς του, τη δια­τάραξη τελικά της αναγνωρισμένης αυτού λειτουργικής ουσίας.

Έτσι το περιεχόμενο της έννοιας του εννόμου αγαθού, δεν συνιστά μία «ιδεατή στατική αυταξία», αποκλεισμένη από κάθε κοινωνική συνιστώστα, και πολύ περισσότερο δεν συνιστά ένα αποτιμούμενο αριθμητικά σύνολο στοιχεί­ων «αντικειμένων», η προσβολή εκάστου από τα οποία, θα σημάνει και την μεταβολή στο υλικό εξωτερικό κόσμο. Το έννομο αγαθό συλλαμβάνεται με συγκεκριμένο λειτουργικό περιεχόμενο ενός πλέγματος οικονομικών – δικαιι- κών μεγεθών προς διασφάλιση αναγνωρισμένων δυνατοτήτων οικονομικής – κοινωνικής επενέργειας του φορέως αυτού. Στην σύλληψη αυτή συνετέλεσε η θεώρηση της κοινωνίας ως χώρος αλληλόδρασης υπό την επιρροή των θεω­ριών των κοινωνιολόγων Luhmanκαι Parsons, δηλαδή ως ένα σύστημα με ε­πίκεντρο αναφοράς τις πράξεις κοινωνικά επενεργούντων ανθρώπων.

Είναι πλέον προφανής η τάση της θεωρίας να αναδείξει μία έννοια για το έννομο αγαθό που αφενός δεν θα απομακρύνεται από τη ιστορική φιλελεύθερη παράδοση αυτού, ώστε να διατηρείται ο λειτουργικός χαρακτήρας αυτού, αφε­τέρου δεν θα αναζητήσει το περιεχόμενό της σε πεδίο που κείται επέκεινα του αναγνωρισμένου θετικού δικαιικού πλαισίου του συστήματος αξιών.

Το ποινικό δίκαιο δεν νομιμοποιείται να υπερβαίνει τους σκοπούς του Συντάγματος με την ανάδειξη εννόμων αγαθών, η ποινική προστασία των ο­ποίων υπερακοντίζει το πεδίο αναφοράς αυτού. Ποινικές διατάξεις λοιπόν που τυχόν εμπεριέχουν αυθαίρετη απειλή επιβολής ποινών, χωρίς δηλαδή αναφορά σε συγκεκριμένο αντικείμενο προστασίας, ή επιδίωξη στόχων ιδεολογικού ή φρονηματικού χαρακτήρα, καθώς και επιταγή συμμορφώσεως προς πρότυπα «ηθικής» συμπεριφοράς, παραβιάζουν κατάφωρα το συνταγματικό σύστημα αξιών και δεν συναρμόζονται με το ποινικό οικοδόμημα του φιλελεύθερου κράτους δικαίου. Όπως όμως ορθά επισημαίνει ο Δημητράτος^[23], το έννομο αγαθό «προκύπτει» από τη ζωντανή ανάγκη της κοινωνίας, γεννιέται και εξελίσ­σεται κατά το περιεχόμενό του μέσα σ’ αυτήν, ενώ νέες αξίες έρχονται συχνά να αναδειχθούν ως δικαιικά αγαθά, γι’ αυτό άλλωστε αυτό που σήμερα φαίνεται ανορθολογικό ήταν στην εποχή του αυτονόητα προστατεύσιμο ποινικά.

Είναι προφανές ότι η διδασκαλία περί εννόμου αγαθού και η προσέγγιση του περιεχομένου της έννοιας του, ίσως τελικά δεν μπορεί να αποδώσει έναν ακριβή κατάλογο δικαιούμενων ποινικής προστασίας αγαθών σε δεδομένη μά­λιστα χρονική στιγμή. Αυτό δεν σημαίνει ότι η έννοια αυτή δεν αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα του συστήματος του ποινικού δικαίου. Αντίθετα η ιστορικό­τητα αυτής, οι θεωρητικές προσεγγίσεις που επιχειρήθηκαν, το πέρασμα από την πνευματικοποίηση στον θετικιστική αντίληψη, το ερώτημα ποιος τελικά καθορίζει κάτι ως αγαθό άξιο ποινικής προστασίας, δεν είναι παρά σημεία της επιστημονικής διαδρομής που μπορούν να αποτελέσουν οδηγούς στη χάραξη μίας ορθολογικής αντεγκληματικής πολιτικής, στο πλαίσιο των αρχών του κράτους δικαίου. Αίτημα του κράτους δικαίου είναι η απονομή ουσιαστικής κοινωνικής δικαιοσύνης, γιατί όπως επισημαίνει και ο Rudolphi, η απονομή τυπικής δικαιοσύνης μπορεί να πραγματώνεται και σε ένα κράτος αδίκου.

Αλλιώς να το πούμε το κράτος δικαίου δεν μπορεί να αποβλέπει παρά στην πραγμάτωση της ελευθερίας σε καθεστώς κοινωνικά συμβιούντων αν­θρώπων. Αποστολή λοιπόν μίας ορθολογικής αντεγκληματικής πολιτικής είναι η θέσπιση των κανόνων εκείνων δικαίου (ποινικών διατάξεων) που κατά την μεγαλειώδη έκφραση του Noll«θα δημιουργούν περισσότερη ελευθερία απ’ όση καταστρέφουν» .

1. Το προστατευόμενο έννομο αγαθό στις διατάξεις του αντιρατσιστικού νόμου και η συνταγματική θεμελίωσή του

Από την παραπάνω καταγραφή προέκυψε ότι το έννομο αγαθό ως κομβι- κή έννοια νομιμοποίησης των ποινικών διατάξεων έχει ως όριο το κράτος δι­καίου όπως αυτό καθορίζεται από τις συνταγματικές διατάξεις.

Ήδη υπό την ισχύ του άρ. 1 παρ. 1 ν. 927/1979 και πριν την τροποποίησή του με το ν. 4285/2014, η θεωρία συνέκλινε ότι το έννομο αγαθό που προστα­τεύεται από την ανωτέρω διάταξη είναι αυτό της δημόσιας τάξης, αλλά και το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα στο άρ. 5 παρ. 2, κάθε Έλληνα (και μη πολίτη, που βρίσκεται πάντως στην Ελλάδα) για ισότητα μεταχειρίσεως και αποφυγή φυλετικών, εθνικών και θρησκευτικών διακρίσεων, ή αλλιώς το δι­καίωμα να διαβιώνει κανείς στην Ελλάδα χωρίς διακρίσεις εξ’ αιτίας της φυ­λής, της εθνικότητας ή της θρησκείας του^{Από τις μελέτες για το ζήτημα: Γ. Αποστολάκη, «Η ποινική καταστολή των φυλετικών, εθνικών και θρησκευτικών διακρίσεων», ΠοινΔικ, 11/2002, σελ. 1184 επ., Χ. Ανθόπουλου «Η απαγόρευση του ρατσιστικού λόγου ως συνταγματικό πρόβλημα» ΕΕΕυρΔ 2001, σελ. 31, Ι. Μο- ροζίνη «Απαγόρευση διακρίσεων και ελευθερία της έκφρασης. Ερμηνευτική προσέγγιση των άρ. 1 παρ. 1, 2 ν. 927/1979 de lege lata και de lege ferenda με αφετηρία την ΟλΑΠ 3/2010 και την απόφαση πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ αντίστοιχα», ΠοινΧρ Ξ 2010, σελ. 446, και η μελέτη του Χ. Παπαστυλιανού, «Η δημόσια τάξη ως συνταγματικά αποδεκτός περιορισμός της ελευθερίας του λόγου: Προϋποθέσεις μιας σύμφωνης με το Σύνταγμα ερμηνείας των σχετικών διατάξεων του ΠΚ», η οποία αναφέρεται ειδικά στα εγκλήματα κατά της δημόσιας τάξης, που τυποποιούνται στο ΣΤ Κεφάλαιο του Ποινικού Κώδικα και όχι ειδικά στο αντιρατσιστικό νομοθέτημα.}

Από τους παραπάνω συγγραφείς ο Γ. Αποστολάκης, θεωρεί ότι το έννομο αγαθό που προ­στατεύεται είναι το δικαίωμα για ισότητα μεταχειρίσεως και για αποφυγή φυλετικών, εθνικών και θρησκευτικών διακρίσεων, ενώ ο Ι. Μοροζίνης, θεωρεί σωστή κατ’ αρχήν την θέση εκκίνησης, πλην όμως παρατηρεί ότι η παραπάνω διάταξη δεν αποσκοπεί απλώς στην αποφυγή διακρίσεων, αλλά στην απόλυτη προστασία ατομικών έννομων αγαθών της ζωής, της τιμής και ελευθερίας, χωρίς διακρίσεις.

Ο Χ. Ανθόπουλος στην μελέτη του θεωρεί, ότι αυτού του είδους τα εγκλήματα αν και «ε­γκλήματα γνώμης», όπως τα χαρακτηρίζει, «προσβάλλουν κατά πρώτο λόγο (αν και όχι μόνο) ατομικά έννομα αγαθά και όχι κρατικά ή κοινωνικά, όπως στα κλασικά εγκλήματα γνώμης. Δεν αναγνωρίζει επίσης ότι θα ήταν αρκετό για τη συνταγματικότητα της ποινικοποίησης του ρατσι­στικού λόγου, η θεμελίωσή της στο άρ. 2 παρ. 1 δηλαδή στην προστασία και τον σεβασμό της α­ξίας του ανθρώπου, για το λόγο ότι έτσι ευνοείται η εκδοχή ότι όλες οι συνταγματικές ελευθερίες, συμπεριλαμβανομένης και της ελευθερίας της έκφρασης και της πληροφόρησης, θα βρίσκονται σε μία θέση υποδεέστερη από εκείνη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η οποία θα αποτελεί και τον τελικό σκοπό, που θα πρέπει να υπηρετούν σε κάθε εκδήλωσή τους. Η θέση βέβαια αυτή θα μπο­ρούσε να υιοθετηθεί, μόνο αν λάμβανε κανείς εξ’ αρχής ότι υφίσταται ένα σύστημα ιεράρχησης των συνταγματικών αρχών και δικαιωμάτων, στην οποία η «αξία του ανθρώπου» θα είναι στην κορυφή, και οι υπόλοιπες ελευθερίες θα ακολουθούν, υπαγόμενες σε αξιολογικούς κανόνες συμ­φωνίας με την αρχή της αξίας του ανθρώπου. Ο ίδιος όμως ο συνταγματικός νομοθέτης δεν έχει προβεί σε ιεράρχηση των συνταγματικών δικαιωμάτων, ούτε η ελληνική έννομη τάξη αντιλαμβά­νεται τη συνταγματική τάξη ως ένα σύστημα αξιών με ιεραρχική δομή.

Στην μελέτη του ο Χ. Παπαστυλιανός που αναφέρεται ειδικά στα εγκλήματα που αφορούν την επιβουλή της δημόσιας τάξης και που τυποποιούνται στο ΣΤ’ κεφάλαιο του Ποινικού Κώδι­κα, θεωρεί ότι η ρήτρα «τηρώντας τους νόμους του Κράτους» η οποία συνοδεύει την άσκηση του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης στο ελληνικό σύνταγμα, με βάση την οποία η δημόσια τά­ξη εισάγεται στο σύστημα των περιορισμών, υποχρεώνει στην τήρηση όσων κανόνων είναι ανα­γκαίοι για να αποκτήσουν μια σαφή διάσταση το νομικό status των δικαιωμάτων των άλλων μελών του κοινωνικού συνόλου, και οι όροι της ειρηνικής συμβίωσης και επικοινωνίας των ανθρώπων».

Η ανωτέρω θεώρηση πηγάζει από την αντίληψη του συγγραφέα σχετικά με τις θέσεις του J. Habermas για τη σχέση μεταξύ δικαιωμάτων και λαϊκής κυριαρχίας, σύμφωνα με την οποία η συμμετοχή των πολιτών πρέπει να επεκτείνεται στη δυνατότητα συμμετοχής των πολιτών σ’ ένα ευρύτερο δημόσιο χώρο ανταλλαγής και διαμόρφωσης απόψεων, στον οποίο δημόσιο χώρο οι πολίτες πρέπει να έχουν ελεύθερη και με ίσους όρους πρόσβαση, έτσι ώστε να έχουν και τις ίδιες

Η δε νομολογία που θα μπορούσε να βοηθήσει στην ερμηνευτική προ­σέγγιση των ζητημάτων αυτών, είναι εντελώς πενιχρή. Ο ν. 927/1979 (λεγόμε­νος και αντιρατσιστικός), είχε μηδαμινή επιρροή στην πραγματική κοινωνική ζωή και έχει απασχολήσει στην πράξη πολύ περισσότερο τους νομοθέτες παρά τους δικαστές και την αστυνομία^{* [26]}.

Θεωρώ όμως, ότι και το άρ. 2 παρ. 1 που κατοχυρώνει τον σεβασμό και την προστασία την αξίας του ανθρώπου έναντι και διά της Πολιτείας, θα μπο­ρούσε να στηρίξει συνταγματικά την ανωτέρω διάταξη.

Και τούτο γιατί ο σεβασμός της αξίας του ανθρώπου, έχει ήδη ερμηνευ- θεί ως ένα ατομικό αμυντικό δικαίωμα στο περιεχόμενο του οποίου περιλαμ­βάνεται η ανθρώπινη προσωπικότητα ως εσωτερικό συναίσθημα τιμής και ως κοινωνική αναγνώριση και υπόληψη^{[28] [30]}. Οι ατομικές ελευθερίες δεν μπορεί λοιπόν να φτάνουν έως του σημείου εκείνου όπου θα παρατηρείται διασάλευση αυτής της τάξης. Το δημοκρατικό κράτος αποτελεί αυτοσκοπό. Το καθεστώς ελευθερίας δεν μπορεί να φτάνει στο σημείο που να αλλοιώνει το πρωταρχικό σκοπό της οργανώσεώς του που είναι η προστασία της υπάρξεώς του. Μέσω αυτής της ίδιας της υπάρξεώς του δύναται να αναγνωρίζει την ελευθερία των προσώπων και των δικαιωμάτων τους. Η ελευθερία αυτή λοιπόν δεν μπορεί παρά να είναι σχετική. Καμία ελευ­θερία ή άσκηση ατομικού δικαιώματος δεν φθάνει ως το σημείο που θα θέσει σε κίνδυνο την ασφάλεια του Κράτους^[32]. Οι νόμοι που πρέπει να τηρούνται, εί­ναι αυτοί που ρυθμίζουν και προστατεύουν άλλα συνταγματικά δικαιώματα. Οπότε το πεδίο της έντασης μετατίθεται στους κανόνες για τη σύγκρουση των συνταγματικών δικαιωμάτων. Η σύγκρουση σε αυτές τις περιπτώσεις ρυθμίζε­ται μόνο με βάση μία adhocσχέση προτίμησης ανάμεσά τους με γνώμονα τη βέλτιση δυνατή έκβαση στη σύγκρουση των διακυβευόμενων δικαιωμάτων και εννόμων αγαθών^[34].

Ωστόσο, ο παραπάνω συγγραφέας, εισφέρει και μία παρατήρηση αναφε- ρόμενος στη διατριβή της Homle, «GrobanstoBigesVerhalten» (Βαριά Ανήθι­κη Συμπεριφορά), ότι δηλαδή, το περιεχόμενο του υπερατομικού έννομου α­γαθού «δημόσια ειρήνη», δεν είναι η κοινωνική αναταραχή καθ’ εαυτή, η ο­ποία γεννά την απαξία του ρατσιστικού λόγου και πρέπει να αποτραπεί διά ποινικών κυρώσεων. Είναι ο κίνδυνος που εγκυμονεί για τα ατομικά έννομα αγαθά των μελών των πληθυσμιακών ομάδων, τις οποίες στοχοποιεί ο λόγος του μίσους. Η πένα ήταν και είναι ισχυρότερη του ξίφους. Με την ποινικοποί- ηση της εξωτερίκευσης και διάδοσης των συγκεκριμένων στοχασμών, επιδιώ­κεται η μετάθεση προς τα εμπρός της ποινικής προστασίας των ατομικών εν- νόμων αγαθών (ιδίως της ζωής, υγείας, τιμής αλλά και ανθρώπινης αξίας) των μελών ευαίσθητων πληθυσμιακών ομάδων, (προ-) προστατεύονται δηλαδή α­τομικά έννομα αγαθά, υπό την έννοια της συνολικής προστασίας «τάξεων» ατομικών εννόμων αγαθών όλων των θιγόμενων. Συνεπώς η δημόσια τάξη συ- νιστά ένα κατ’ επίφαση έννομο αγαθό^{Κοινωνία κινδύνου και κράτος πρόληψης. Οι διατάξεις του αντιρατσιστικού νόμου ως ένα δικαίωμα στην ασφάλεια}

Ο όρος «δημόσια τάξη», δεν μπορεί παρά να έχει ως εννοιολογικό περιε­χόμενο πρωτίστως την δημόσια ασφάλεια^[37].

Η θεωρία του Κράτους πρόληψης αναπτύσσεται γύρω από μία νέα κοινω­νιολογική έννοια της «κοινωνίας της διακινδύνευσης». Η θεωρητική κατοχύρω­ση του όρου ανήκει στον Γερμανό κοινωνιολόγο UlrichBeck. Στο έργο του «Κοινωνία της διακινδύνευσης. Καθοδόν προς μία διαφορετική Νεωτερικότη- τα», που εξέδωσε το 1986, λίγο μετά το πυρηνικό ατύχημα του Τσέρνομπιλ, υποστήριξε πως η σημερινή εποχή διακρίνεται από έναν κατεξοχήν μεταβατικό χαρακτήρα, καθώς η καλούμενη βιομηχανική κοινωνία τείνει βαθμιαία να υπο­κατασταθεί από έναν νέο μακροκοινωνιολογικό τύπο, την κοινωνία διακινδύ­νευσης. Πρόκειται για την κοινωνία που βρίσκεται αντιμέτωπη με διακινδυνεύ­σεις μοναδικής εμβέλειας, που προέρχονται από την επιστημονική και τεχνολο­γική ανάπτυξη, δρουν καθολικά και παγκόσμια, και προκαλούν μία κρίσιμη δια­κλάδωση για το μέλλον της ανθρωπότητας με απρόβλεπτη κατεύθυνση.

Η έννοια της διακινδύνευσης, εμπεριέχει την έννοια του κινδύνου αλλά δεν ταυτίζεται μ’ αυτήν. Ως διακινδύνευση θεωρείται η συνειδητή έκθεση σε κίνδυνο. Πρόκειται συνεπώς, όχι για μία εν δυνάμει επιζήμια φυσική κατά­σταση αλλά για μία επιζήμια ανθρώπινη επιλογή που δημιουργεί και ανάλογη κοινωνική ευθύνη. Ο κίνδυνος είναι κατάσταση, ενώ η διακινδύνευση ανθρώ­πινη επιλογή που λαμβάνεται συνήθως επί τη βάση της ωφελιμότητας^[39].

Όπως είναι φυσικό αυτή η προσανατολισμένη στην ασφάλεια λειτουργία του κράτους πρόληψης έχει εισχωρήσει στο σύστημα δικαίου και ιδίως στο ποινικό δίκαιο, όπου πλέον γίνεται λόγος για ποινικό δίκαιο της κοινωνία της διακινδύνευσης^{[41] [43]}.

Θεωρώντας λοιπόν ότι τα επιμέρους συνταγματικά αγαθά, όπως η ζωή, η τιμή, η ελευθερία, η ισότητα, η αξιοπρέπεια αλλά και η προσωπικότητα με τα επιμέρους χαρακτηριστικά της, στις “υλικές” και “απτές” τους υποστάσεις ως εννόμων αγαθών, ο ποινικός νομοθέτης θέλει να τα προστατέψει από τους ε- περχόμενους κινδύνους από τον προτρεπτικό σε βία ή μίσος ή διακρίσεις ρα­τσιστικό λόγο (λόγο που στοχοποιεί το άτομο ή την ομάδα για τη φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, τις γενεαλογικές καταβολές, την εθνική ή εθνοτική κατα­γωγή, το σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα φύλου ή την αναπηρία), ανταποκρινόμενος στην υποχρέωσή του, δυνάμει του άρ. 25 παρ. 1 Σ, καθορί­ζει και τη νομοτυπική μορφή αυτής της προστασίας.

Στα πλαίσια της κοινωνίας της διακινδύνευσης ενεργοποιείται το ποινικό δίκαιο σε προγενέστερα της βλάβης στάδια, μέσω των εγκλημάτων αφηρημέ- νης διακινδύνευσης, που συνιστούν την πιο διευρυμένη μορφή ποινικής προ­στασίας, καθώς η σύνδεση ανάμεσα στην εγκληματική συμπεριφορά και το προστατευόμενο έννομο αγαθό είναι ιδιαιτέρως χαλαρή. Και παρά τις επικρί­σεις της επιστημονικής κοινότητας για τα συγκεκριμένου τύπου αδικήματα, αυτά φαίνεται υπό τη θεωρία της κοινωνίας της διακινδύνευσης να πολλαπλα- σιάζονται. Όπως αναφέρει και ο Ν. Παρασκευόπουλος, αυτό που κυριαρχεί στις κοινωνικές σχέσεις, δεν γίνεται να παραγνωριστεί ή να υποβαθμιστεί κατά τη διαμόρφωση των θεσμών^[45].

Πλήν όμως επειδή πρόκειται για έγκλημα αφηρημένης- συγκεκριμένης διακινδύνευσης, προϋποθέτει μία συγκεκριμένη επικινδυνότητα συμπεριφοράς (υπό την έννοια ότι μπορεί να προκαλέσει τον κίνδυνο), χωρίς να απαιτείται και η επέλευση αυτού του κινδύνου, δηλαδή μετατίθεται η ποινική προστασία προς τα έμπροσθεν. Επαφίεται λοιπόν στον δικαστή, που, αφού σταθμίσει την κάθε περίπτωση (inconcreto), θα κρίνει από την αποδεικτική διαδικασία αν υπάρχει αντικειμενικά αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ του λόγου του δράστη και των οποιονδήποτε συμπεριφορών που αυτός προκάλεσε, ώστε αυτές οι συμπε­ριφορές να καταλογιστούν ως πρόσφορες για να επέλθει συγκεκριμένος κίνδυ­νος για τα έννομα και προστατευτέα από τη διάταξη αγαθά, χωρίς να απαιτεί­ται να επέλθει και ο κίνδυνος αυτός^{Η ποινικοποίηση του λεγόμενου αναθεωρητικού λόγου[48]}.”

Είναι προφανές ότι αυτού του είδους ο λόγος, διαφορετικός από το άρθρο 1 του ν. 927/1979, καθόσον αφορά συγκεκριμένα γεγονότα, είναι δύσκολο να οδηγήσει στην παραδοχή μίας σύμφωνης με το Σύνταγμα ερμηνείας. Ιδίως στην προηγούμενη μορφή του το άρθρο αυτό προέβλεπε την ποινική τιμώρηση μόνο της έκφρασης προσβλητικών ιδεών, σχετικά με τη φυλή ή την εθνική κα­ταγωγή, ήταν κατάφωρα αντισυνταγματικό αφού περιόριζε τον πυρήνα της ε­λευθερίας της έκφρασης του άρ. 14 Συντ^[50].

1. Επίλογος

Η Βουλή των Ελλήνων με ισχνή πλειοψηφία υιοθέτησε στις 10.9.2014 τον ν. 4285/2014, που τροποποίησε τις διατάξεις του ήδη ισχύοντος ν. 927/ 1979, με σκοπό την προσαρμογή του στην απόφαση – πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ της 28ης Νοεμβρίου 2008^[52].